Loading...

sobota, 21 lutego 2009

Rousseau i korzenie totalitaryzmu w demokracji



W filozofii Rousseau wyłożonej w swym dojrzałym kształcie w „Umowa społecznej” (Du contrat social) z 1762 roku , upatruje się bądź to korzeni demokracji, bądź totalitaryzmu, co powoduje spory miedzy zwolennikami obu wersji. - por. http://www.zkimp.com

Moim zdaniem rozróżnienie to jest całkowicie sztuczne i wypada się zgodzić się z obiema wersjami; nie dlatego, że Rousseau popada w swych wywodach w sprzeczności – przeciwnie-jego myśl, zupełnie inaczej niż Diderota jest klarowna i spójna, lecz dlatego, że demokracja kryje sama w sobie zalążki totalitaryzmu.

W ideale demokracji u Rousseau czy jakimkolwiek innym, demokracja oznacza kontrolę egzekutywy (króla, prezydenta) przez legislatywę (lud – źródło prawa), a więc przerost legislatywy nad egzekutywą i daleko idące rozmycie się odpowiedzialności politycznej w „woli publicznej” (termin Rousseau). Demokracja, gdzie wszyscy są zasadniczo równi, postuluje też uproszczenie modelu społeczeństwa; wszak wszyscy na równych zasadach tworzą ciało polityczne; nie ma więc w demokracji Monteskiuszowskich ciał pośredniczących (uprzywilejowane grupy; cechy, pensjonariusze, korporacje będące kimś pomiędzy centrum władzy a ludem), tak żałowanych przez konserwatystów francuskich pierwszej połowy XIX wieku. W demokracji legislacyjne zapędy ludu nie są też hamowane przez obyczaje (pamiętajmy, że w monarchii Ludwika XV obyczaje prawne były ważniejsze od samych praw) czy konwenanse, nie jest więc dziełem przypadku, że totalitaryzmy, gdzie również legislatywa pojawiły się wraz z rozwojem demokracji; a nie z rzekomym zanikiem moralności (deizm), która ma się zawsze tak źle jak tylko moraliści pozwolą.

Umowa Społeczna” to niemal gotowy przepis na absolutne zniewolenie wykluczające zachowanie „wolności negatywnej” napisana zapewne w dobrej wierze; francuski „duch kontroli” objawił się tu w całej pełni. Rousseau już na początku swego dzieła daje do zrozumienia, że opisuje nie taki stan rzeczy jaki jest, bo to zrobił już Montesquieu, ale jaki być powinien. Oddajmy głos Rousseau:

"...Znaleźć formę zrzeszenia, która by broniła i chroniła całą wspólnotę i dobro każdego członka i w której każdy, łącząc się ze wszystkimi, słuchałby jednak tylko siebie i pozostał równie wolny jak poprzednio, oto jest problem zasadniczy, który rozwiązuje umowa społeczna...ponieważ każdy oddaje się w zupełności, sytuacja jest równa dla wszystkich..."


W myśli Rousseau, ten „który oddaje się wszystkim nie oddaje się nikomu”. Pozostaje jedynie zrozumieć filozofa, który nie był sobie w stanie wyobrazić jak działa demokracja nie-patrycjuszowska. Nad wspólnotą miałby czuwać zwierzchnik, którego władza byłaby teoretycznie nieograniczona, lecz w praktyce miałaby być kontrolowana przez wspólnotę . Następnie docieramy do najbardziej „złowieszczego” fragmentu dzieła:

"...Aby...umowa społeczna nie była pustą formułą, zawiera ona zobowiązanie, które jako jedyne może nadać moc obowiązkom innym, jeśli ktokolwiek odmówi posłuszeństwa woli powszechnej, będzie do tego zmuszony przez całe ciało, co nie oznacza nic innego jak tylko to, że będzie zmuszony do wolności...".


Jeśli dodać do tego to co juz wiemy, czyli niechęć Rousseau do istnienia partii politycznych (które popierał liberalny Voltaire), widzimy, że Genewczyk odmawia niezadowolonym jakiejkolwiek możliwości obrony czy sprzeciwu wobec „woli powszechnej”, co przywodzi na myśl rewolucyjne upiory rewolucji francuskiej: „Lyon zbuntował się przeciw wolności, Lyonu juz nie ma”. Nie ma ciał pośredniczących, jest więc tylko jednostka i rząd, który rzekomo wykonuje swe obowiązki zgodnie z „wolą powszechną”, a więc taki przeciw któremu buntować się byłoby niezgodne z rozumem.



Dlaczego nie mogłyby istnieć konkurencyjne partie a nawet rządy? Dlaczego nie pozostawić jakichś grup uprzywilejowanych (parlamenty?), które mogłyby miarkować zapędy ludu i posłusznego mu rządu. Dlaczego nie pozostawić choćby w cząstkowej formie jakiejś innej (najlepiej transcendentnej) legitymizacji władzy i moralności poza ta opartą na woli ludu?
Naiwność Rousseau względem mądrości i moralności ludu jest wręcz niebotyczna, ale zachowuje on konsekwencję w wyborze swojej wersji wolności, tj. tej wolności rozumnej, jaką może zapewnić jedynie uczestnictwo we wspólnocie umowy społecznej:

"...Przez umowę społeczną traci człowiek swoją wolność przyrodzoną i nieograniczone prawo do wszystkiego, co go nęci i co może osiągnąć, zyskuje natomiast wolność społeczną i własność nad wszystkim co posiada...".


Rousseau tworzy nie tylko nowe rozumienie słowa wolność, ale i nową moralność i nowy sposób patrzenia na świat uznający, że wspólnota polityczna jest czymś więcej niż zbiorem indywidualnych jednostek i posiada jakąś „wolę powszechną” różną i lepszą od sumy prywatnych życzeń jednostek, zapowiada to przeciwstawianie przez socjalistów „sprawiedliwości społecznej” indywidualnemu poczuciu sprawiedliwości u każdego z obywateli. Filozof wprawdzie dostrzega ten problem, lecz twierdzi, że wola powszechna jest to ta zgodna z interesem ogółu, z ominięciem partykularnych interesów; w którym momencie jednak wola prywatna wielu przekształca się w wolę powszechną wszystkich jednostek pojmujących „interes ogółu”? Do rozważań Rousseau o demokracji jeszcze przejdziemy; ale już zapytajmy, ponieważ tego problemu autor „Umowy” nie poruszył, jak wyobrażał on sobie demokrację i jak w ogóle można ją pojmować, jeśli nie jako system gdzie większość przegłosowuje mniejszość, a wiec system, w którym „wola prywatna” wielu decyduje o wszystkim ? Rousseau popełnia też wielkie przekłamanie sądząc, że człowiek we wspólnocie decyduje o sobie nadal, od razu wiadomo, że od chwili wejścia we wspólnotę może być mowa tylko o współdecydowaniu; a jaką kontrolę ma jednostka nad wspólnotą?

Rousseau, myśliciel o inklinacjach demokratycznych, mógł zamiast tworzyć utopię bazującą na mitycznej woli ludu i równie mitycznej woli powszechnej wspólnoty, w której wolność jest jakoby zachowana, poszukać konkretnych zalet ustroju demokratycznego przyznając uczciwie, że opiera się on, jak każdy inny, na przymusie.

"...Przyznaję, że z tego, co każdy przez umowę społeczną oddaje, swojej mocy, swych dóbr, swej wolności, tylko część potrzebna jest wspólnocie; ale trzeba przyznać również, że tylko zwierzchnik jest sędzią w sprawie tej potrzeby. Wszystkie usługi, jakie obywatel może oddać państwu, winien natychmiast wykonać, skoro państwo tego żąda. Jednakże zwierzchnik nie może obarczać poddanych żadnym ciężarem niepotrzebnym dla wspólnoty. Nie może nawet chcieć tego, bo wobec praw rozumu nic nie powstaje bez przyczyny, podobnie jak przy prawach natury ...".


Innymi słowy, państwo może zażądać własności obywatela, kiedy tylko zechce i w jakim stopniu zechce, a powstrzymać je mają jedynie mrzonki o sile rozumu ludzkiego, pamiętać również należy, że jako prawowitą własność rozumie Rousseau, jedynie tą, którą użytkuje się jako członek wspólnoty, a każda inna jest jedynie własnością „na prawie pierwszego zajęcia”, jak człowiek, który jako pierwszy ogrodził swe pole i powiedział „moje” , a więc niemal uzurpacją, oparta na sile, a nie na mocy prawa. Widać, że indywidualista nie będzie miał gdzie się skryć (ani jak się sprzeciwić) przed państwem Rousseau. Spójrzmy kim jest rząd takiego państwa czyli zwierzchnik:

"...Czymże jest właściwie akt zwierzchnictwa? Nie jest to układ przełożonego z podwładnym, ale układ całości z każdym ze swych członków; układ prawowity, bo opiera się na umowie społecznej; słuszny, bo wspólny dla wszystkich; korzystny, bo przedmiotem jego może być tylko dobro powszechne; i trwały, bo posiada gwarancję w sile publicznej i władzy najwyższej. Dopóki poddani polegają tylko takim układom, nie słuchają nikogo prócz własnej woli. Dlatego zapytać o to, jak daleko rozciągają się odnośne prawa zwierzchnika i obywateli, znaczy tyle co pytać, jak dalece ci ostatni mogą się zobowiązywać wobec siebie samych, każdy wobec wszystkich i wszyscy wobec każdego ...".


Ludzie żyjący w XXI wieku dobrze znają te zobowiązania podejmowane w ich imieniu przez władze demokratyczne. Wizja Rousseau zupełnie nie bierze pod uwagę ludzkiej natury, czy też interpretuje ją na sposób skrajnie optymistyczny, dlatego jest ona jeszcze daleko bardziej utopijna niż „Miasto słońca” Tommaso Campanelli, nie wspominając już o dość konkretnie zarysowanej utopii More’a. Społeczeństwo Rousseau jest tak idealne, ich wola tak absolutna i doskonała, a współpraca ludu tak bezkonfliktowa, że przystaje bardziej do warunków księżycowych niż ziemskich, dlatego, jak wspomina Pierre Gaxotte, Rousseau, zauważywszy, że nie brak tych, którzy chcą urzeczywistnić jego wizje, odwołał swe poglądy w liście do d’Alemberta, który, jak juz wiemy, nie odważył się nagłośnić wolty umysłowej „obywatela Genewy ”.

Prawodawca u Rousseau, który sam uważał się za potencjalnego prawodawcę narodu francuskiego, powinien być mocen „zmienić naturę ludzką” na lepszą. Prawodawca nie powinien być władcą, ani władca prawodawcą, lecz pełnego Monteskiuszowskiego rozdziału władz u Rousseau nie znajdziemy, podobnie jak wspomnianych już „ciał pośredniczących” . Rousseau wierzył, że lud może stać się lepszy i mądrzejszy, a tym, którzy będą podśmiechiwać się z tego jak łatwo jest zwieść Paryżan czy Londyńczyków pustymi hasłami i obietnicami, odpowiada, że mądry lud szwajcarskiego Berna z pewnością „powiesiłby Cromwella ”, skąd zapewne bierze się wiara myślicieli typu Johna Stuarta Milla, że do demokracji można „dorosnąć”.

Władza wykonawcza jest u Rousseau oddzielna od ustawodawczej, lecz (inaczej niż u Montesquieu) całkowicie jej podporządkowana ; przerost legislatywy jest przypomnijmy, charakterystyczny dla demokracji, ustrój demokratyczny nie jest jednak specjalnie chwalony przez Rousseau, który uznaje go za odpowiedni dla państw bardzo małych, gdzie wszyscy mogliby się zbierać na głosowania , niczym w do dziś stosujących demokracje bezpośrednia, niektórych gminach szwajcarskich. Rousseau uznaje też demokrację za ustrój bardzo płynny i przez to nietrwały, zdecydowanie preferuje arystokrację, lecz jedynie obieralną, dziedziczna jest dlań bowiem najgorszym możliwym ustrojem.



Niektórzy myśliciele już samą demokrację uważają za ustrój totalitarny. Hans Hermann Hoppe, który nota bene odżegnuje się także od monarchii, a jest jako libertarianin zwolennikiem "anarchokapitalizmu" twierdzi, że monarchia jako "system władzy prywatnej" jest przynajmniej uczciwszy od demokracji ("system władzy wspólnej") ponieważ nie udaje, że działa w czyimś innym imieniu jak tylko rządu.

Janusz Korwin-Mikke uważa, że demokracja już sama w sobie JEST ustrojem totalitarnym, ponieważ większość może z nami zrobić wszystko; wszak lud jest w niej jedynym źródłem prawa. Przesada, ale jest pewne, że demokrajca jest podatna na chorobę totalitarymu.



Por. też:

Wystarczy włączyć radio, telewizor, wziąć do ręki demoliberalną gazetę, aby natknąć się na dychotomiczny podział polityczny świata na "demokrację" i "totalitaryzm". Tymczasem te pojęcia nie mają ze sobą kompletnie nic wspólnego! Nie są ani kompatybilne, ani sprzeczne. Dotyczą bowiem zupełnie czego innego.

http://www.prawica.net/node/10750

Głupich jest dużo więcej niż mądrych. Karol Marks powiedział, że jeżeli chcemy zbudować socjalizm, wystarczy wprowadzić demokrację. Demokracja to ustrój totalitarny, w którym większość narzuca swoje zdanie mniejszości.

http://www.polskiejutro.com/art.php?p=11005&m=w&id=33777

15 komentarzy:

słowi_Anka pisze...

Jeszcze raz napiszę, że nie istnieje na ziemi ustrój idealny, ale jedynie najmniej wadliwy. Rousseau miał moim zdaniem rację, że najlepsza jest demokracja bezpośrednia. Ale fakt, iż jeszcze nie wszędzie możemy ją wprowadzić, nie oznacza, że powinno się ją odłożyć do lamusa. Wraz z rozwojem technologii informacyjnych poradzimy sobie i z tym problemem. Ciekawszą tezą, która przykuła moja uwagę bardziej niż rozważania nad samą myślą Rousseau, jest dopatrywanie się w demokracji źródeł totalitaryzmu. Termin "demokracja totalitarna" jest dla mnie oksymoronem. Ów "przymus do wolności" Rousseau odczytuję jako sposób na opór ze strony arystokracji dziedzicznej. Poza tym najbardziej widocznym przykładem będzie chyba Rosja. Jeśli demokracja byłaby totalitaryzmem, to nasi sąsiedzi powinni ją bez problemu przyjąć - wszak większość z nich podporządkowanie władzy ma chyba we krwi ;) Osobiście uważam, że do demokracji trzeba "dorosnąć", dlatego np. nie sprawdzała się ona jako ustrój obejmujący wszystkie stany, zanim ich nie oświecono. Jedynie świadomy obywatel może w pełni uczestniczyć w demokracji. Nie mam na myśli tylko podstawowego wykształcenia, ale też rozeznania w świecie. Przecież my, Polacy, zanim "ściągnęliśmy" z Europy zachodniej instytucję stałego dworu monarchy, mieliśmy tzw. demokrację wojenną. Władza złożona w ręce jednego człowieka potrzebna była tylko w czasie wojny. A lelewelowskiej teorii gminowładztwa nie traktowałabym z pobłażaniem :)

Piotr Napierała pisze...

To wszystko prawda co Pani mówi. zwrócę tylko uwagę na kilka rzeczy:

1)nośność demokratycznej wizji Rousseau polegała na tym, że przedstawiał ją jako jedyny system nie oparty na sile i przymusie ponieważ obywatele sami sobie rozkazują; jest to gigantyczne nadużycie.

2) demokracja polega na rządach większości, która zawsze będzie mogła przegłosować specjalistów "zorientowanych w świecie"; poza tym w demokracji wykształcenie raczej się cofa (kryzys w nauce spowodowany brakiem ducha hierarchii typowego dla demokracji) niż rozwija. Ludzi świadomych interesu narodowego w Polsce było z pewnością więcej w roku 1890 niż 1990.

Piotr Napierała pisze...

"Jeśli demokracja byłaby totalitaryzmem, to nasi sąsiedzi powinni ją bez problemu przyjąć - wszak większość z nich podporządkowanie władzy ma chyba we krwi"


Hmmm.

podporządkowania władzy i natychmiastowego oddania jej do dyspozycji tego co się posiada postulował też Rousseau.

Proszę mi też wskazać dziedzinę życia, w którą państwo demokratyczne NIE wnika

Piotr Napierała pisze...

Nie wiadomo jak postepowałby Ludwik XIV dziś, ale wiadomo, że monarchia nie potrzebuje wzmacniać swego autorytetu wnikając we wszystkie dziedziny życia.

niektórzy powiedzieliby, że przejście z demokracji wojennej do monarchii to niewątpliwy rozwój...:-)

gminowładztwo nie zawsze było tylko teorią; cały ustrój brytyjski 1 połowy XVIII wieku był w istocie gminowładztwem. Kontrola rządu nad prowincją była tak niewielka (o szczęśliwe czasy), że wszystko załatwiano w ramach parafii.

Każdy naród stworzył jakąś teorię gminowładztwa (nawet Rosjanie i Niemcy) Rozumiem , że jest Pani "słowianką", ale proszę nie zapominać, że nie jesteśmy w Europie sami:-)

słowi_Anka pisze...

Skupiłam się na Słowianach, gdyż o tym obszarze wiem najwięcej. Nie znam się zapewne na Anglii XVIII wieku tak dobrze jak pan magister. Nie mogę się o potencjalnym gminowładztwie tamtego obszaru tamtej epoki wypowiadać, ponieważ pierwszy raz o tym słyszę. Szkoda, że większość dyskusji toczy się wokół tematu konserwatyzmu, gdyż chętnie poznałabym opinie innych nt. demokracji.

Piotr Napierała pisze...

Brak wiedzy na jakiś temat to nie problem, na przykład ja o XIII czy XII nic nie wiem :-), chodziło mi o zakładanie, że czegoś nie było.

Dyskusje o konserwatyzmie wyszły jakoś tak hurtowo.

Ta dyskusja, w każdym razie jest jak najbardziej o demokracji.

pozdrawiam

Voodoo_child pisze...

O krytyce demokracji można by doktoraty pisać ;), aczkolwiek ja zwróciłbym na jedną rzecz uwagę. Mianowicie współczesne systemy demokratyczne stosują coś na wzór totalitarnej cenzury, która objawia się w tak zwanej poprawności politycznej. Na przykład o III Rzeszy nie można praktycznie dyskutować rzetelnie, bo gdy ktoś wyrazi się pozytywnie o jakimś aspekcie tego państwa (każdy teoretycznie ma prawo do własnych poglądów), to jest wyzywany od najgorszych, spychany poza nawias debaty oraz oskarżany o propagowanie ustrojów totalitarnych . Jednak czy taki sposób postrzegania odmienności oraz zakazywanie propagowania jakiś zachowań czy poglądów nie przypomina praktyk totalitarnych?

Maciej ;O pisze...

Wydaje mi się, że przykład pisania o III Rzeszy nie jest trafiony :P
Sam spotkałem się z wieloma pozycjami, które naświetlają też pozytywne aspekty działalności tego państwa i nie wiąże się to ze zmarginalizowaniem autora.

Ale rozumiem do czego zmierzasz Voodoo, częściowo może to i racja, chociaż ja wierzę w potęgę argumentacji ! :)

słowi_Anka pisze...

"chodziło mi o zakładanie, że czegoś nie było." W żadnym wypadku tak nie zakładam - przecież tak właśnie niektórzy próbują zrobić z Polanami w IX wieku, a to jest karygodne. Mam zwyczaj odwoływać się do dobrze znanych mi rzeczy, więc zawężam być może przez to pole obserwacji demokracji pana magistra, za co przepraszam, ale jestem na razie tylko studentką :). A nowe dla mnie fakty, które pojawiają się w dyskusjach uważnie analizuję. Dlatego cieszę się, że pojawili się nowi dyskutanci ze swoimi argumentami.

Piotr Napierała pisze...

Czy uważacie więc, że dzisiejsza demokracja ogranicza wolność słowa?

słowi_Anka pisze...

Skoro można drukować karykatury Mahometa w Europie, oznacza to, że demokracja nie używa cenzury nawet w obliczu gróźb śmierci. Z drugiej strony w tabloidach znajdziemy prywatne zdjęcia znanych osób wliczając czołowych polityków. Czasami tęsknię za odrobiną cenzury w obronie prywatności i dobrego smaku.

komes pisze...

Dwie uwagi z mojej strony :)
1) Dzisiejsza demokracja ogranicza wolność słowa poprzez tzw. poprawność polityczną, która dla mnie jest zbiorem pewnych tematów tabu, których najlepiej nie tykać, a jeśli dotykać to tak, aby nikogo nie dyskryminować. To po prostu wytwór naszych czasów i demokratycznych społeczeństw, kiedyś te tabu były inne i za 50 lat też będą inne. Swoją drogą polecam w tym temacie artykuł Wildsteina chyba z piątkowej "Rzeczpospolitej"
2) "Ludzi świadomych interesu narodowego w Polsce było z pewnością więcej w roku 1890 niż 1990." Ja wiem, że w 1890 roku Stan Tymiński nie wszedłby do II tury prezydenckich w Polsce :) Ale jednak się z tym nie zgodzę, może w przypadku zaboru pruskiego można by się o coś takiego pokusić, ale już w zaborze rosyjskim było z tym na wielu obszarach tragicznie. Rok 1980 pokazał, że Polacy dobrze zachowali świadomość interesu narodowego. Marazm lat 80. to mocno nadszarpnął, jednak na starcie III RP nie było z tym gorzej niż 100 lat wcześniej. PRL poczynił w tej sprawie niemałe spustoszenie, ale 20 lat niepodległości trochę to już zmieniło, a ponieważ dzisiaj interes narodowy nieporównywalnie trudniej zdefiniować niż pod zaborami, ja mogę się uznać za optymistę co do świadomości Polaków.

Piotr Napierała pisze...

Voltaire, który zalecał tolerancję zapewne skrytykowałby popr. polit., ale Diderot pewnie już nie.

Wobec nie-liberałów:
"Nie ma wolności dla wrogów wolności"
(tak mówili jakobini)

http://www.niepodleglosc.org/Polish/Archiwum/1983/N020/tekst/N020_Tekst_08.htm

Wojciech pisze...

Interesujące jest to, że tezę o demokratycznych korzeniach totalitaryzmu reprezentują dwa zupełnie przeciwstawne obozy: "konserwatywny", który w moim mniemaniu reprezentuje p. Dr, oraz lewicowy. Z tego ostatniego polecam teorię biowładzy i anatomopolityki M. Foucault, oraz koncepcję nagiego życia Agambena. Jeżeli odnieść dzisiejszą praktykę państwową do klasycznych doktryn politycznych to wydaje mi się, że jest to swoista mieszanka socjaldemokracji oraz faszyzmu. Ta teza lansowana np. przez szkołę austriacką ekonomii jest w inny sposób wyrażana przez postmodernistów oraz przedstawicieli szkoły frankfurckiej! Zadziwiające podobieństwo! Nie wiem czy powstały już syntezy dotyczące tej sprawy, ale były by one niezwykle interesujące. W jaki bowiem sposób teorie o tak różnych źródłach (Marks, Mises, Rousseau, Pareto, Mussolini, Lasalle, Hayek, Mill, Voltaire, Habermas, Adorno, Weber...), a nawet o tak różnych światopoglądach (libertarianizm, konserwatyzm, socjaldemokracja, tradycja krytyczna, postmodernizm) mogły dojść do tak podobnych wniosków? W szczegółach są one oczywiście odmienne, ale imho eksplikują tę samą myśl - żyjemy w dobie państw, które kontrolują coraz większe obszary naszej egzystencji, indywidualność jest ujarzmiana i represjonowana, zaś władza coraz bardziej opiera się na wiedzy...

Flijoye pisze...

"Skoro można drukować karykatury Mahometa w Europie, oznacza to, że demokracja nie używa cenzury nawet w obliczu gróźb śmierci" - To niezbyt racjonalne, oceniać ogół zjawiska na podstawie jednego przykładu. Jeśli uważa Pani, że w Europie nie ma cenzury politpoprawności, to proszę wydrukować karykaturę Żyda czy homoseksualisty... i przeżyć dwa tygodnie, nie ginąc z rąk rozwścieczonych lewicowców.